Verinizi topladınız, SPSS'i açtınız ve hemen analiz yapmak istiyorsunuz. Dur bir dakika. "Ham veriden analize" atlamak tez ve makale çalışmalarında en sık yapılan ve en pahalıya mal olan hatalardan biridir. İşte analiz öncesi mutlaka yapmanız gereken adımlar.
1. Veri Girişini Doğrulayın
Anket verisi elle girilmişse, rastgele 20-30 vakayı kağıt formuyla karşılaştırın. Sistematik giriş hataları (örneğin bir sütun kaymış) bu noktada yakalanabilir. Online anket kullanıldıysa dışa aktarma formatını kontrol edin: ondalık nokta/virgül farkı, tarih formatları sürpriz hatalar yaratabilir.
2. Kayıp Verileri Tespit Edin
SPSS'te Analyze → Missing Value Analysis ile kayıp veri örüntüsünü inceleyin. Hangi değişkenlerde, kaç vakada kayıp var? Kayıp veri rastgele mi (MCAR), yoksa sistematik mi (MAR veya MNAR)? Bu ayrım uygulayacağınız yöntemi doğrudan etkiler.
3. Aykırı Değerleri Kontrol Edin
Kutucuk grafiği (boxplot) ile uç değerleri görselleştirin. Z-skoru 3.29'u aşan değerlere bakın. Aykırı değer gerçek mi (veri girişi hatası, ölçüm hatası) yoksa gerçek bir aşırı değer mi? Buna göre silme, düzeltme ya da analizden dışlama kararı verin — ve ne yaptığınızı tezinizde belirtin.
4. Değişken Tiplerini Kontrol Edin
SPSS'te her değişkenin ölçüm düzeyi (nominal, ordinal, scale) doğru tanımlanmalı. Yanlış tanımlanmış değişkenler analiz seçeneklerini kısıtlar ya da yanlış sonuç üretir. Kategorik değişkenlerin sayısal kodları doğru mu? Ters kodlanması gereken maddeler kodlandı mı?
5. Normallik Varsayımını Test Edin
Parametrik test kullanmadan önce bağımlı değişkeninizin normal dağılımını Shapiro-Wilk ya da Kolmogorov-Smirnov ile test edin. Histogram ve Q-Q grafiğine de bakın. Normallik sağlanmıyorsa ne yapacağınıza bu noktada karar verin.
6. Analiz Planını Yazılı Hale Getirin
Hangi soruya hangi testle yanıt vereceğinizi baştan yazın. "Hipotez 1 için bağımsız örneklem t-testi, hipotez 2 için Pearson korelasyonu..." Bu adım hem sizi organize eder hem de "analiz yaparak hipotez üretme" hatasından korur — ki bu akademik dürüstlük açısından kritiktir.
7. Veri Yedeği Alın
Ham veriyi ayrı bir dosyada yedekleyin. SPSS bazen dosyayı bozabiliyor, üsterine kayıt hataları yaşanabiliyor. Temizlenmiş veriyi de ayrı bir dosyaya kaydedin. Bu basit ama can kurtarıcı bir alışkanlıktır.
Veri temizleme, analiz planı ve SPSS uygulamalarında destek için Boss İstatistik'e başvurabilirsiniz.