Faktör Analizi Nedir?
Faktör analizi; çok sayıda değişkeni, aralarındaki korelasyon yapısına göre daha az sayıda gizli faktöre (boyuta) indirgeyen istatistiksel bir yöntemdir. Ölçek geliştirme ve geçerlilik çalışmalarının temel aracıdır. Keşifsel Faktör Analizi (EFA); faktör yapısının önceden bilinmediği durumlarda uygulanır.
Ön Koşullar: KMO ve Bartlett Testi
Faktör analizine geçmeden önce iki önemli testi çalıştırın:
- KMO (Kaiser-Meyer-Olkin) değeri: 0.70 ve üzeri kabul edilebilir, 0.80 ve üzeri iyi, 0.90 ve üzeri mükemmeldir. 0.60'ın altı faktör analizi için yetersizdir.
- Bartlett's Test of Sphericity: p<0.05 olmalıdır. Bu test, korelasyon matrisinin birim matristen farklı olduğunu, yani değişkenler arasında anlamlı korelasyon bulunduğunu doğrular.
SPSS'te EFA Adım Adım
Analyze → Dimension Reduction → Factor yolunu izleyin.
- Tüm maddeleri "Variables" kutusuna ekleyin.
- Extraction: Principal Axis Factoring veya Principal Components seçin. Özdeğer (eigenvalue) kriteri: ≥1.0
- Rotation: Faktörler arası korelasyon beklenmiyorsa Varimax (dik), beklenmiyorsa Promax (çapraz döndürme) seçin.
- Options: "Suppress small coefficients" → 0.30 veya 0.40 girin; düşük yükleri gizler.
Çıktıları Okuma
Total Variance Explained tablosu: Faktörlerin açıkladığı varyans yüzdesini gösterir. Toplam açıklanan varyansın %50 ve üzerinde olması beklenir. Rotated Factor Matrix: Her maddenin faktör yüklerini sunar. Maddelerin hangi faktöre yüklendiğini bu tablodan belirleyin. Faktör yükü ≥0.40 olan maddeler ilgili faktörün parçasıdır.
Çapraz Yükleme (Cross-Loading) Sorunu
Bir madde birden fazla faktörde 0.40 ve üzeri yük alıyorsa çapraz yükleme problemi var demektir. Bu madde genellikle ölçekten çıkarılır. Madde çıkarıldığında analiz yeniden çalıştırılmalıdır.
Faktör İsimlandırma
Her faktördeki maddeleri inceleyerek o faktörü en iyi tanımlayan kavramsal ismi verin. Örneğin, iş motivasyonuna dair maddeler bir araya geldiyse bu faktöre "İçsel Motivasyon" adı verilebilir.
Tezde EFA Raporlaması
KMO değeri, Bartlett testi p değeri, açıklanan toplam varyans yüzdesi, faktör sayısı ve her faktördeki maddelerin yüklerini içeren tablo ile birlikte raporlayın. Boss İstatistik, EFA sürecinizi başından sonuna yönetir.